Arasta, çarşılarda aynı ürünü satan dükkânların belirli bir düzen içinde karşılıklı sıralanması ile oluşturulmuş ticari merkezlere verilen addır. Arasta, ilk önceleri “ordugahta kurulan pazar” anlamında kullanılmış Farsça’dan Türkçe’ye geçen bir kelimedir. Arastalar, genellikle aynı malın ticaretini yapan dükkanlardan oluştuğu için “terlik arastası”, “kürkçüler arastası”, “baharat arastası” olarak da biliniyordu.
Arastalar, çarşı içinde sokaklar şeklinde olabildiği gibi, Edirne Ali Paşa Arastası gibi bağımsız da olabilmekte veya İstanbul Mısır Çarşısı, Süleymaniye Tiryaki Çarşısı gibi bir külliyenin parçası olarak da inşa edilebilmekteydi.
Ayrıca arastalar, menzil külliyelerinin bir parçası olarak da tasarlanmıştır. Menzil külliyeleri arastalarında, sokağın üstünün tamamiyle kapalı (Payas Sokullu Külliyesi Arastası), yarısı açık yarısı kapalı (Ilgın Lala Mustafa Paşa Külliyesi Arastası) veya tümüyle açık (Lüleburgaz Sokullu Külliyesi Arastası) olduğu örnekler görülmektedir.
Bu durum arastanın mimari karakterinde sokağın üstünün mutlaka kapalı olmasının gerekmediğini göstermektedir. Sokağın üstünün örtülü olduğu durumlarda ise iki uçta ve ortalarda kapı bulunmaktadır. Dua kubbesi veya dua meydanı denilen, esnafın sabah dükkanlarını açmadan önce duacı tarafından yapılan duayı dinleyip, dürüst iş yapacaklarına dair dua ettikleri alanlar da arastalarda rastlanan bir başka öğedir.
Perakende satışın olduğu bu dükkanlarda, akşamları dükkan cephelerini kapayan çifte kepenkler, gündüz alttaki kepengin öne doğru açılması ile tezgâh, üsttekinin yukarı doğru kaldırılması ile de malları güneş ve yağmurdan koruyan saçak görevini üstlenmişlerdi. Dükkanların altında mahzen veya bodrumları da bulunabilmekteydi. Dükkanlar önceleri genellikle ahşap olarak yapılmış olsa da, çarşılarda yangınların sıkça çıkması ve büyük zararlara yol açması sonucunda, kargir olarak yenilenmişlerdi.
Bugün mevcut bulunan arastaların tamamı kâgir olup sokak kısımları genellikle tonoz veya ahşap çatı ile örtülüdür.
Kapalı arastalar, mimari tarzlarıyla bedestenlere benzerlerse de bunların mahzen veya kiler hücreleri bulunmaz. Diğer taraftan, bedestenlerin değerli kumaş veya mücevherat gibi emtianın alınıp satıldığı, hatta banka hizmetlerinin verildiği yerler olmalarına karşılık arastalar, onlara nazaran daha az önemli malların ticaretinin yapıldığı yerlerdir. Bedestenlere göre daha küçük boyutlarda yapılan ve onlardan farklı olarak genellikle tek sokaktan ibaret bulunan arastaların uzunlukları, Lüleburgaz’daki örnekte görüldüğü üzere bazen 250 metreye yaklaşmaktadır. Arastalarla bedestenler arasındaki ortak ve benzer yanlar sebebiyle daha sonraki devirlerde bu çarşılar halk arasında “bedesten” veya “kapalı çarşı” adlarıyla anılır olmuştur.
Edirne Selimiye Arastası
III. Murat tarafından 1590 yılında yaptırılan çarşı, Mimar Sinan tarafından yapılan Selimiye Camisi‘nin giderlerini karşılamak amacıyla yapılmıştır. 256 metre uzunluğunda 73 kemerle Osmanlı mimarisini yansıtan arasta 400 küsur yıldan varlığını sürdürmekte ve hala Selimiye Camisi’nin giderlerini karşılamaya devam etmektedir. Kavaflar çarşısı olarak da tanımlanan Selimiye Arastası hediyelik eşya, şekerleme gibi ürünlerle turistlerin ilgisini çekmektedir.
Mısır Çarşısı (Yeni Camii Arastası)
III. Murat’ın annesi Safiye Sultan tarafından 1597’de Yeni Cami’ye gelir getirmek amacıyla yapımına başlandı. İstanbul’daki en eski arastalardan biri olan günümüzdeki Mısır Çarşısı çeşitli baharatların ve hediyelik eşyaların satıldığı önemli bir çarşıdır. Doğu ve batı olarak köprü vazifesi gören İstanbul’un İpekyolu üzerinde önemli bir ticari ve turistlik kaynağını oluşturmaktadır. Çarşı L şeklindeki mimari yapısı ve 6 farklı giriş kapısı günümüzde varlığını sürdürmektedir.
Edirne Ali Paşa Arastası
968’den 972 sonuna kadar (1561-1565) vezîriâzam olan Semiz Ali Paşa’nın Babaeski’deki hayratına vakıf geliri sağlamak üzere yaptırılmış bir çarşıdır. Ali Paşa Çarşısı tipik bir arasta olup 300 m. kadar uzunluktaki üstü tonozla örtülü bir yolun iki tarafında sıralanan, yine tonozlu dükkân gözlerinden meydana gelmiştir. Ortadaki uzun tonoz kemerlerle takviye edilmiş olup her dükkân orta yola bir kemer halinde açılır. Vakıf kaydında çarşıda 211 göz ve yirmi beş hücre bulunduğu bildirilmektedir. Kule Kapısı’nın dışından başlayarak İğneciler Kapısı yahut Balıkpazarı Kapısı yanındaki Direk Çarşısı’na kadar uzanır.
Sultanahmet Arastası
Bir diğer adı da Sipahiler Çarşısı olan Sultanahmet Arastası Sultanahmet Cami’sinin hemen arkasında bulunmaktadır. Osmanlı döneminde sipahilere hizmet ettiği için diğer adını buradan almaktadır. 1912 yılımda çıkan bir yangın sonucu ile birçok dükkanın kül olması nedeniyle uzun yıllar kullanılamamıştır. Aynı zamanda bölgede yapılan kazı araştırmaları sonucunda bulunan mozaiklerden dolayı anlaşılmıştır ki Arasta Bizans döneminden kalan yapıların üzerinde inşa edilmiştir.
Vakıflar Genel Müdürlüğünün 1980’li yıllarda yaptığı çalışmalar sonucunda arasta yeniden restore edilerek halkın açılışına sunulmuştur. Günümüzde hala varlığını sürdüren , ticari ve turistlik açıdan önemini koruyan Sultanahmet Arastası hediyelik eşya, baharat ve yerli ürünlerin satışıyla varlığını sürdürmektedir.
Kırklareli Hızırbey Arastası
Kırklareli merkezinde, Cumhuriyet Meydanı’nda bulunmaktadır. 1383 (H.785) yılında Köse Mihalzade Hızırbey tarafından yaptırılmış külliyenin bir parçası olup hamam ve camiden oluşan yapı gurubu içinde yer alır. Osmanlı Devleti zamanında altın, gümüş gibi değerli eşyaların alınıp satıldığı bir ticaret merkezi olarak kullanılmıştır. Ortada bir kubbe ve onun üç yönündeki tonozlarla örtülü yapı batı yönünde hamama bitişiktir. T planlı olan yapı duvarları iki kademeli inşa edilmiş alt kademe kesme küfeki taşı üst kademe ise kesme küfeki taşı araları tuğla hatıllıdır. İç mekanda kubbe ve tonoz altları sıvalı ve kalemişleri ile süslenmiş, duvarlar ise derzlidir.
