Atrium Nedir?
- Antik Roma mimari yapısında ev alanlarının ortasında bulunan etrafı sütun sıraları ve odalarla çevrili merkezi avluya,
- Daha sonraları Erken Hristiyan Bazilikalarında girişin önünde yer alan üstü açık avluya,
- Vesta rahibelerinin oturduğu dinsel ya da dinsel olmayan yapılar için kullanılan genel isme atrium denir.
Atrium, geleneksel tasarımı, zengin bezemeleri ve etkileyici boyutları ile dikkat çeker. Atriumun çevresinde veya önünde yer alan sütun dizilerine de cavaedium denilir.
Ailenin günlük yaşamı, kare ya da dikdörtgen planlı bir mekân olan atriumda geçerdi. Çevresinde sohbet etmek ve dinlenmek için kullanılan bölmeler bulunan atriuma sokaktan prothyrum adı verilen bir koridordan geçilerek ulaşılırdı. Atrium ile peristil arasında yer alan tablinum ise açık bir yaşam mekânıydı. Tablinum’un bir kenarında, peristile geçilen bir hol (fauces) bulunurdu.
Roma konutlarında ocak atriumda bulunurdu. Ama domusun (bireysel konut) plan düzeninin giderek karmaşıklaşması sonucunda mutfak ve ocak evin başka kesimlerine taşındı ve atrium resmi nitelikte bir kabul salonuna ve aile yaşamının yoğunlaştığı alana dönüştü. Roma’da Cumhuriyet Dönemi’nin sonlarına doğru büyük konutlara kolonadlı bir ya da birkaç avlunun eklenişiyle, atrium ailenin günlük yaşamında kullanılmaz oldu. İmparatorluk Roması’nda atrium tam anlamıyla ev sahibinin çalışma yeri haline dönüştü. Geleneksel olarak, atrium aile tanrıları Larların sunaklarını içerirdi, ister sütunlu, ister sütunsuz biçimde tasarlanmış olsun, tüm atriumların ortasında çatıdaki açıklığın (compluvium) tam altında küçük bir havuz (impluvium) bulunurdu. Atrium terimi, Vesta Rahibelerinin oturduğu Atrium Vestae ve Roma censorlarının (nüfus sayımını yapan ve vatandaşların ahlaksal durumlarını denetleyen devlet görevlisi) resmi konutu olan Atrium Libertatis örneklerinde olduğu gibi, dinsel ya da din dışı yapılar için genel bir ad olarak da kullanıldı.
Atrium, evin tümünün bir atriumdan oluştuğu Etrüsk konut mimarlığından gelen bir öğeydi; peristil ise MÖ 2. yüzyıl dolaylarındaki Eski Yunan konutlarından alınmıştı.
Tipik bir örneği Pompei’deki Vetti Evi’nde görülen peristile, ailenin özel yaşamının geçtiği oecus (kabul odası), cubiculum (yatak odası), ala (özel konuşmalar için niş) ve triclinium (yemek odası) gibi mekânlar açılırdı. Pompei’deki Pansa Evi’nde yemek odalarında, her biri üçer kişilik üç sedir bulunuyordu, çünkü Eski Roma’da şölenlere en çok dokuz konuk çağrılırdı. Aynı evin atrium ve peristilinde çepeçevre üst kat odaları da vardı.
Atrium’un İşlevleri :
1 .Bekleme ve kabul salonu (ev sahibi azatlıları/konukları burada karşılar) .
2 .Günlük ev işlerinin mekanı : yemek, kadın işleri ve aile oturma odası .
3 .Yatak odası (Cumhuriyet döneminde) : iki yanda basit döşeli yatak odaları . Soğuk kış günlerinde bu mekanda oturulmazdı .
Romalı mimar Vitruvius atriumları türlerine göre şu şekilde sınıflandırmıştır.
a. Atrium Toscanicum: Dikdörtgen avlunun genişliğinden fazla olan kirişler, ikincil kirişlere sahiptir. Duvarların döşelerinen kirişlerin köşelerine kadar uzanan, içe doğru eğimi olan çatı olukları vardır. Böylece yağmur suları, saçaklardan ortadaki çatı açıklığın (compluvium) akar.
b. Atrium Corinthium: Çatı açıklıkları ve kirişler aynı şekilde yapılır, ancak kirişler duvardan çıkarak çepeçevre dolanıp sütunların üzerine sabitlenmektedir. Çatı açıklığı da bu tür atriumlarda büyümüştür. Ortada ise havuz yer alır. (impluvium)
c. Atrium Tetrastylum : Kirişlerin altı köşelerde sütunlarla desteklenek, kirişlerin kullanışlı ve sağlam bir yapı kazanması sağlanır. Bu tür atriumların ortasında oldukçak küçük bir çatı açıklığı (compluvium) vebu açıklığın hemen altına düşen yağmur suların toplandığı havuz yer alır.
d. Atrium Displuviatum : Atriumun çevresini dolanan çatının eğimi yağmur suyunun yapının dışına akmasını sağlayacak şekildedir. Su havuzda (impluvium) değil sarnıçta toplanır.
e. Atrium İmpluviatum : Bu tipteki atriumun çevresini dolanan çatı eğimi, yağmur suyunun havuzda (impluvium) toplanmasın sağlar.
f. Atrium Tustudinatum : Çatı açıklığı olmayan atrium tipidir.
Atrium günümüzde şu anlamlarda da kullanılmaktadır;
Atrium, günümüzde otel ve benzeri hizmet veren bölgelerde açık yapılı ve merkezi alan kapsamında kullanılmaktadır.
Atrium günümüz yapı mimarisi ile bir miktar değişmiştir. Geçmiş dönemlerde kültürümüzde de avlu kapsamında kullanılsa da günümüzde AVM, otel ve diğer hizmet alanları da atrium adı altında açık alanlar oluşturmaktadır. “Atrium nedir?” sorusuna karşılık en genel cevap olarak avlu denilmektedir. Ancak bu avlu yapısı geçmiş dönemlerde özel bir koridor eklenerek sağlanırdı. Atrium içerisine eklenen özel görsel donatılmış bir koridor gelen kişileri ev sahibinin yanına çekmek amacıyla hazırlanmıştır.
Avlu diğer bir mimari adıyla atrium, Türk mimarisi içerisinde genel olarak üst kısmı açık bir şekilde bırakılan bölgelerdir. Evin mimari yapısına göre kapı avlu bölgesine açılır. Genel olarak avlu içerisinde dinlenmek, yemek yeme alanları gibi alanlar için özel bölgeler bulunur. Çevresinde ise yatak odaları ve diğer odalar yer almaktadır. Avlu yapısı ev ve diğer yapılara göre farklılıklar gösterebilmektedir. Mimari bir anlayış üzerinden geçen avlu, atrium yapıları istenilen bir şekilde düzenlenebilir. Ancak bu durum camii gibi alanlarda belirli kurallara uyularak yapılması gereken bir işlemdir.
Camii atrium modelinde iki tip atrium vardır.
Dış avlu olarak adlandırılan atrium bölgesi camii ve çevresindeki yapıları yüksek duvarlar ile ayırmak için yapılmaktadır. Genel camii bahçesi gibi anılsa da, o bölge atrium bölgesidir. Aynı zamanda camii yapılarında dış avlu olduğu gibi iç avlu da bulunmaktadır. Bu iç avlu camii yapısına birleşik bir şekilde bulunur. Etrafı kubbe ve revaklarla çevrili ve orta alanında şadırvan yer alır.
