Aks, yapı statiğine bağlı olarak binalarda kolonların hizalanmasında kullanılan ve kısa çizgi formatında ifade edilen sanal eksen çizgileridir.
Mimarlık ve inşaat terimleri olarak, hizalama anlamına gelen aks, bir elemanın ortasından diğer elemanın ortasına olan mesafe ölçüsüdür. Yardımcı çizgiler dediğimiz akslar, özellikle proje çizilirken kolon gibi yapı elemanlarının yerleşimi ve düzenlenmesinde referans noktası görevi görür. Akslar, projede her bir kolonun yerini belirtmek, konumlandırmak ve imalat aşamasında hataların önüne geçmek için kullanılmaktadır. Akslar çizilirken uçları daire içine alınır ve dikey çizgiler alfabetik olarak, taşıyıcı çizgiler sayılarla gösterilir.
Aks Belirlenen akslara göre kolon yerleşimi
Aks kullanım nedenleri?
Mimari yapıların statiğine göre kolonları hizalamak için akslar kullanılır. Mimarinin projenin tüm detayları ile temiz ve titiz bir şekilde ilerleyebilmesi için aks hesapları önemlidir. Görünen unsurlardan olmayan aks, mimari çizim ile belirlenir.
Proje aşamasında belirlenen aks konumları, düz bir hat üzerindeki kolonların kenarları çakışacak şekilde çizilir. Bu çizime göre kolonun aksın her iki yanından ne kadar uzağa yerleştirileceği özel hesaplamalarla belirlenir. Aksların ölçülendirilmesi ilk olarak kolonlarda yapılır. Diğer elemanların aksların ölçüleri de kolonların eksiksiz ve doğru yapılmasıyla ölçülendirilir.
Mevcut kalıp planından yararlanılarak nokta çizgi formatı ile x ve y yönlerinde çizilerek sanal bir aks oluşturulur. Temel planında düşey eksenler 1/50 ölçeğinde belirlenir. İlk düşey eksenler projede ölçüleri ile çizildikten sonra diğer düşey eksenler çizilir ve yatay eksenler için işlem tekrarlanır. Dikey eksenler sayılarla, yatay eksenler ise harflerle gösterilir.
Aks açıklıkları belirlenmesi
Aks açıklıkları belirlenirken kesin bir kural veya ölçü yoktur. Mimari projelerde kolon konumları için akslar çizilir. Yerleştirilen kolonları kirişlerle geçmek mümkündür. Bu nedenle aks açıklıkları ne kadar büyük olursa, kiriş boyları da o kadar uzun olacaktır. Bu, kirişlerde sehime neden olabilir. Genelde 3-4 metre aks aralıkları uygundur. Ancak uygun statik tasarım ve hesaplamalar yapılarak aks aralığı 3-4 metreden fazla seçilebilir.
Mimari projede aksın önemi
Projeler çizilirken öncelikle mimari paftalar yani kat planları, kesitler, görünüşler, vaziyet planları gibi bölümler çizilir. Bir projenin kat planlarında kolonların yerleri ve konumları belirlenir. Kolonların konumları ve yerleri belirlenirken her katta birbiri üzerine binen akslara göre kat planlarında düzenlenmelidir. Aksi takdirde kolonların boyutlandırılması yanlış olacaktır. Kolonların boyutlandırılması yanlışsa, temellerin ve kirişlerin ölçülendirilmesi da yanlıştır. Ayrıca bu sorunlar duvarların ve bacaların mimari durumlarını da olumsuz etkiler. Öte yandan, hatalı veya yanlış temel, kolon ve kirişlerle betonarme karkas yapı inşaatı mimari projeye uygun olarak yapılamaz. Betonarme karkas yapı projesi çizilirken öncelikle kolonlarda aksların ölçülendirilmesi yapılır. Kolonların aks ölçülerine göre diğer elemanların aks ölçüleri alınır. Bu nedenle kolonların aksları ve boyutları projenin doğru çizilip eksiksiz uygulanabilmesi için son derece önemlidir.
