Yükü daha geniş bir alana yaymak için temel duvarlarının veya kolonların altına yerleştirilen malzemeye sömel denir. Malzemeler bina yüküne ve zemin durumuna bağlı olarak oluşabilecek gerilmeler dikkate alınarak yerleştirilir.
Sömellerin yapım amacı
Kolon ve perdelerle gelen yapısal yükün zemine az basınç uygulaması ve kolonların zemine sıkışmasını engellemektir. Bu amaçla sömeller kolon ve perde kesitlerinden daha geniş yapılarak bina yükünü geniş bir alana yayar. Bu yöntemle bina basıncı azaltılır. Ekonomik bir temel formu olan sömeller, yapım ve hesap kolaylığı açısından da tercih edilmektedir.
Sömel hesabı
Sömeller taban alanı boyutları, zemin mukavemeti ve oturmalar dikkate alınarak belirlenir. Eğilme, kesme ve zımbalama kuvvetleri ayrı ayrı hesaplanır. Bu hesaplamalar sonucunda temellerin boyutu ve donatı miktarı belirlenir. Sömellerden oluşan temel tipinde yapının farklı oturma olasılığı oldukça yüksektir. Bu da deprem riskini artırır. Bu nedenle farklı oturma yapmayacak şekilde boyutlandırılmalıdırlar. Deprem ve farklı oturma riskini azaltmak için temeller birbirine bağ kirişleri ile bağlanır. Sömellerdeki bu yüksek risk nedeniyle, zemini zayıf, yapısal yükü yüksek, kolon sayısı fazla olan ve farklı kotlarda oturan yapılarda tercih edilmezler. Bunun yerine bu tür yapılarda ve zayıf zeminlerde genellikle radye temeller tercih edilir.
Temeller genellikle her kolon için ayrı ayrı yapılsa da, bazı durumlarda iki kolon için tek bir temel yapılabilir. Zeminin biraz zayıf olması, yüksek kolon yükleri veya kolonların birbirine yakın olması bu duruma neden olur. Temellerin ortak kullanılması durumunda bu tip temellere birleşik temel denir.
Sömel çeşitleri
Düz sömel
Kolon veya taşıyıcı duvarın altına yapılmış kare veya dikdörtgen bir temeldir.
Ampatmanlı sömel
Kolon veya taşıyıcı duvarın altına yapılan çift katlı temeldir. Kare veya dikdörtgen şeklinde olur ve basamak gibi inşa edilirler.
Eğimli sömel
Kolon veya taşıyıcı duvarın altına inşa edilen, yukarıya doğru daralan ve kolonla bütünleşen kare veya dikdörtgen kolon şeklidir.
Sömel çeşitleri görünüş olarak üçe ayrılsa da, sömelin temel olması nedeniyle duvar altı temel, tekil temel ve sürekli sömel (sürekli temel) olarak da ayrılmaktadır.
Tekil temel
Genellikle kare veya dikdörtgen sütunların altına tek tek yapılan temel şeklidir. Bu kaideler birbirine bağ kirişleri ile bağlanarak yapının rijitliği artırılır. Bu temellerin biçimi hesaplamalara göre seçilir. Düz, eğimli veya apartmanlı olabilirler.
Duvar altı sömel
Bir binada veya yapıdan bağımsız olarak taşıyıcı görevi gören (istinat duvarı, bahçe duvarı gibi) herhangi bir duvarda kullanılan temel türüdür. Duvar altı sömeli duvardan en az 20 cm genişliğinde olmalı ve duvarın yükü ve duvar tarafından tutulan bir yük varsa, tüm yükleri zemine güvenli bir şekilde aktarmalıdır. Yine burada sömel şekli düz, eğimli veya apartmanlı olabilir.
Sürekli temel
Zeminin kısmen zayıf olduğu ve kolon yüklerinin yüksek olduğu durumlarda tercih edilirler. Tekil temelde oluşabilecek farklı yerleşimlerin riski sürekli temelde daha azdır. Sömel düz, eğimli veya apartmanlı formda kullanılabilir.
