Baraj haznelerinden fazla suyu veya taşkın suyunu mansaba aktarmak için yapılan yapılara savak adı verilir. Haznenin üst kısmından suyu aşağıya aktaran yapıya dolu savak veya taşma savağı, haznenin dip kısmından suyu savaklayan tesise ise dip savak denir. Savak, regülatör ve çevirme yapıları şeklinde de adlandırılırlar.
Dolu Savaklar
Dolu savakların üç önemli fonksiyonu vardır.
1. Suyun mansaba iletilmesini sağlamak,
2. Hazne su yüksekliğini kontrol etmek,
3. Haznede su birikimini düzenlemek.
Dolu savakların esas amacı tasarım taşkın değerine kadar olan bütün taşkın miktarının boşaltılması için, akımın kontrol edilebilmesinde bir yöntem sağlamak ve hazneden çıkış noktasına kadar bir iletim sistemi oluşturmaktır.
Dolu savakların yeterli kapasiteye sahip olması, toprak dolgu ve kaya dolgu barajlar için büyük önem taşır. Çünkü bu tür barajların üzerlerinden su aşması halinde baraj hasar görmektedir. Öte yandan, beton barajlar belli bir miktar suyun üzerlerinden aşmasına dayanabilmektedir.
Dolu savakların taşkın debisine etki eden faktörler:
1. Baraj hazne hacmi: Hazne hacmi büyüdükçe, biriktirilen su miktarı ve dolayısıyla işin önemi artar. Çünkü büyük hacimli barajların maliyeti yüksek olacağı gibi, yıkılmaları halinde mansapta medyana gelecek zararlar da büyük olur. Bu bakımdan büyük barajlarda dolu savakların boyutlandırılmasında da büyük frekanslı taşkınların esas alınması gerekir.
2. Baraj mansabında tesislerin varlığı: Baraj gövdesinin yıkılması durumunda, baraj mansabında zarar görecek şehir, kasaba veya köyler ile verimli araziler, karayolları, demiryolları ve sanayi kuruluşları bulunması baraj savağına verilecek debi
kapasitesine etki eder.
3. Dolu savak maliyeti: Savak maliyeti, baraj maliyetine doğrudan eklenecekse, daha küçük frekanslı taşkın, eklenmeyecekse (savaktan kazılan malzeme dolguda kullanılırsa veya savak gövde üzerinde yapılırsa) daha büyük frekanslı taşkın debisi göz önüne alınır.
Dolu Savak Tipleri
Baraj sırtından serbest savaklanma
Aynı sabit bağlama da olduğu gibi baraj sırtından serbestçe akmasını sağlayan tesistir. Suyun enerjisi genellikle bir sakinleştirme havuzunda hidrolik sıçrama ve eşiklerle kırılır.
Düşü yataklı savaklanma
Baraj sırtı üstünde kanal şeklinde bir düşü yatağı vardır. Etek ucu kıvrılarak buradaki suyun enerjisi kırılmaya çalışılır.
Yan kanaldan savaklanma
Topoğrafya uygunsa çok büyük akımların geçirilmesin sağlayacak tesisler yapılır.
Şaft (kuyu) savaklar
Yan savak yapmak mümkün değilse, topoğrafik durum uygun değilse, suyun aktarılması için çevirme tünelinden yararlanmanın mümkün olduğu durumlarda uygulanır.
Sifonlu savaklar
Büyük taşkın akımları için kapasitesi sınırlıdır. Küçük taşkınlarda hazne seviyesinin hassas kontrolünü sağlamak için kullanılır.
Dip Savaklar
Ölü hacim dışında hazneyi gerektiğinde tamamen boşaltma olanağı sağlayan tesislerdir. Dip savakların taşkın süresince ve taşkından sonra da belirli bir süre çalıştırılmasının faydası vardır. Haznedeki su dip savak vasıtasıyla aşağıdaki maksatların
birisi için boşaltılır.
1. Haznedeki su baraj onarımı veya bakımı için boşaltılabilir.
2. Haznedeki suyu belli bir seviyeye düşürüp haznede taşkınlar için hacim oluşturmak için dip savak kullanılır.
3. Baraj mansabındaki akarsu kesiminde en az belli bir su debisi sağlamak için kullanılır.
4. Taşkın sularının önemli bir kısmı dolu savaktan atılmakla birlikte dip savak taşkın sularının bir kısmını mansaba aktarmak için devreye sokulabilir.
5. Baraj yıkılma tehlikesine karşı barajdaki suyu boşaltmak için dip savak işe yarar.
6. Haznenin doldurulması için dip savak kapatılır.
7. Haznedeki katı maddelerin bir kısmını ve bulanık suları mansap tarafa aktarmak için dip savak kullanılır.
Baraj gövdesinden geçen dip savaklar
– Enkesit dairesel veya dikdörtgendir.
– Giriş kayıpları çok yüksek olmaması için giriş ağzı eliptik olarak yuvarlatılmıştır.
– Beton barajlarda kullanılır.
Tünel şeklindeki dip savaklar
Dolgu barajlarda derivasyon tüneli daha sonra dip savak olarak kullanılır.
