Zaha Hadid, Pritzker Mimarlık Ödülü’nü alan Irak asıllı İngiliz vatandaşı olan ilk kadın mimardır (2004). Kendine has tarzı, karakteristik özellikleriyle ve mimarlığa getirdiği yeni heyecan ile bir tasarım ikonu olarak anılır. Dik açıları sevmediği ve tasarımlarında pek kullanmadığı için kavislerin kraliçesi olarak anılır. Projeleri mimarlık okullarında ders olarak okutulan, mimaride erkeklerin hegemonyasına son veren ve mesleğin tutucu kurallarını ortadan kaldıran muhteşem bir kadın.
Zaha Hadid 31 Ekim 1950 yılında Bağdat’ta dünyaya geldi. Çocukluğunu Irak’ta geçiren Hadid, saygın bir ailenin kızı. Babası Muhammad Hadid batı kültüründen fazlasıyla etkilenmiş bir siyasetçi ve iş adamıydı. Saddam Hüseyin’in diktatörlük rejiminin başlamasıyla Irak’tan göç eden Hadid ailesi, çareyi önce İsviçre’ye sonra İngiltere’ye yerleşmekte bulmuş. Üniversite hayatına matematik ile başlayan efsane mimar, Beyrut Amerikan Üniversitesinde Matematik Bölümünü bitirmiştir. Yaratıcılığını yeterince besleyemediğine inandığı için matematiği bırakıp, 1972’de Londra’da mimarlığa geçiş yapmış Londra Architectural Association okulunda mimarlık eğitimi aldı.
Her zaman gelenekselciliğe karşı olan Hadid’in özgün mimari anlayışı dekonstrüktivizmin temelini atmasıyla mimarlıkta yeni bir dönemin habercisi olarak yorumlanabilir. Bir yapıyı oluşturan mimari özelliklerin bütünlüğünü parçalayan Hadid, yüzey oyunları, dış cephenin kaydırılması ve stil imzası olan eğriler ve dalgalarla sadece ün değil, aynı zamanda müthiş bir saygınlık da kazandı. Sayısız başarıyla taçlandırılan bir kariyeri kelimelere sığdırmak zor. Onun ezber bozan mimari anlayışı hakkında bir fikir edinebilmek için Londra Olimpiyatları’nda yüzme ve atlama yarışlarının düzenlendiği Aquatic Centre’dan Central Bank of Iraq’a, vizyoner projelerine yakından bakmakta fayda var.
Mezuniyetinden sonra okulundaki hocaları ile 1977’de ortağı olduğu Office For Metropolitan Architecture’da çalışmaya başladı.
1980 yılında Londra merkezli Zaha Hadid Architects adıyla kendi ofisini kuran mimar, bu ofisi tam bir mimarlık stüdyosuna çevirdi ve gerçek bir okul ortamı sağladı. Mimarın hayatını değiştiren olaylardan biri de Hong Kong’ta bir kulüp tasarımı yarışmasını kazanmasıydı. Projesi hayata geçirilmemesine rağmen, Hadid’in tanınmasını sağladı.
1980’lerde Architectural Association’da ve Dünyanın başka yerlerinde prestijli kurumlarında ders vermiştir. Graduate School of Design’da, Harvard üniversitesinde, İllinois üniversitesinde, Hamburg’daki Hochschule für Bildende Künste’de, Knowlton mimarlık okulunda eğitmenlik yapmıştır. American Academy of Arts and Letters’ın onur üyesi olmuştur. Vefatından önce Viyanada uygulamalı sanatlar üniversitesinde profesörlük yapmıştır.
Pek çok uluslararası yarışmanın kazananı olan Hadid’in, teorik, etkili, kalıpları yıkıcı olan projelerinin pek çoğu başlarda inşa edilmemiştir. Özellikle Hong Kong’daki Tepe kulübü (1983), Galler’deki Cardiff Körfezi opera binası (1994). 2005’te İsviçre’deki Basel Kumarhanesi projesiyle ödül almıştır.
2004’te Pritzker Mimarlık Ödülü’nü alan ilk kadın mimar olmuştur. Daha öncesinde mimariye olan katkılarından dolayı CBE’ ye layık görülmüştür. Ayrıca Beyrut Amerikan Üniversitesi’nden onur diploması almıştır. Zaha Hadid’in Mimarlık bürosu 350’ den fazla çalışanı ile Londra da bulunmaktadır. 2008’de Forbes dergisinin “Dünyanın En Güçlü 100 Kadını” listesinde 69 uncu olmuştur.
Hadid, son zamanlarda Irak Hükûmeti tarafından Irak’ın Merkez Bankasına yeni bir bina tasarlaması için görevlendirilmiştir. Bu proje kendi ülkesi için yaptığı ilk proje olacaktır. Diğer bir görevi de şubeye ait kayıt binasını, Pierres Vives ve Montpellier’deki Hérault’u da içermektedir.
Zaha Hadid tarafından tasarlanan yeni uzay gemisi biçimindeki Tokyo Olimpiyat Stadyumu, maliyetinin 1.3 milyar dolardan fazla olması nedeniyle Japon mimarlar arasında tartışmalara neden oldu. Aynı yıl hizmete giren Bakü’deki Haydar Aliyev Kültür Merkezi ise yapım sürecinde yaşanan zorla istimlak ve göçmen işçileri insanlık dışı koşullarda zorla çalıştırılması iddiaları ile gündeme geldi.
Zaha Hadid, 30 Mart’ta bronşit tanısı konularak hastaneye kaldırılmış, 31 Mart’ta kalp krizi sonucu Miami’de hayatını kaybetti.
Zaha Hadid Uygulanmış Projeleri
1994: Vitra yangın istasyonu, Weil am Rhein, Almanya
Proje ilk olarak Weil am Rhein’daki Vitra Kampüsü’nün kuzeydoğusuna bir itfaiye istasyonu yapılması için Zaha Hadid’in görevlendirilmesiyle ortaya çıktı. Kısa sürede bu iş, yapının etrafına bir duvar tasarlanması, kapalı bisiklet park yeri isteği ve yangın söndürme için bir antreman alanı tasarımı ile gittikçe büyüdü. Bu şekilde 1989’da başlayan Vitra İtfaiye İstasyonu (Vitra Fire Station), 1993 yılında tamamlandı.
2001: Kuzey Hoenheim araba parkı, Hoenheim, Fransa
2002: Bergisel Kayak pisti, İnnsbrück, Avusturya
1999’da düzenlenen bir yarışmayı kazanan Zaha Hadid, Avusturya’nın Innsburg kenti yakınlarında Bergisel Kayak Merkezi’nin atlama platformunu ve binasını inşa etmiştir. 2002’de açılan bina, kısa zaman içinde bölgenin sembolüne dönüşmüştür.
2003: Rosenthal Çağdaş Sanatlar Merkezi, Cincinnati, Ohio, ABD
1998’de Amerika’nın Ohio eyaletinde ilk büyük bina projesi olan Rosenthal Çağdaş Sanat Merkezini inşa etmiştir. Bu hem Zaha Hadid için hem de Amerika için bir ilkti çünkü daha önce hiçbir kadın bu ülkede müze tasarımı yapmamıştı.
2005: BMW Merkez Binası, Leipzig, Almanya
2005: Ordrupgaard ek binası, Kopenhag, Danimarka
2005: Phaeno Bilim Merkezi, Wolfsburg, Almanya
2006: Meggie’s Centres Victoria Hastanesi, Kirk Caldy, İskoçya
2006: Tondonia Şaraphane Otağı, Haro, İspanya
2007: Eleftheria Meydan Yenilemesi, Lefkoşa, Kıbrıs
2007: Hungerburgbahn Yeni İstasyonları, İnnsbrück, Avusturya
2008: Chanel Mobile Sanat Pavyonu (Dünya Çapında), Tokyo, Hong Kong, Newyork, Londra, Paris, Moskova (2006-2008)
2008: Köprü Pavyonu, Zaragoza, İspanya
Bu yapı sadece mimarlık açısından değil yapı malzemeleri açısından da büyük yeniliklere sahne olmuştur. Yapı grinin farklı tonlarını taşıyan cam/fiber ve beton üçgen çevre içinde etkileyici bir konuma sahip olurken, gün içinde değişen ışık durumlarıyla da her an değişen zenginleşen bir görünüm sağlamaktadır. Köprü dört adet ana elemanın etrafında şekillenmekte. Her biri özgün bir sergi alanı olan dört ana yapısal elemandan oluşturulmuştur.Elmas şeklinde kesilmiş elemanların bir eğrisel kılavuz etrafına yerleşmesi ve yatay olarak Ebro Nehri ile kurduğu ilişki saatte 10000 ziyaretçinin geçeceği hesaplanarak tasarlanmış bu köprü için ana görüntüyü sağlamaktadır.Köprünün yapısal prensibi açıklığın en fazla olduğu yerlerde kesiti en küçük en az olduğu yerlerde ise en fazla tutmaktır. Kabuğun şekli ise sürekli olarak yapının içinde bir mikroklima oluşmasını sağlamaktadır.
2009: Johann Sebastian Bach Pavyonu, Manchester uluslararası festivali, Manchester, Birleşik Kralllık
2010: CMA CGM Kulesi, Marseille, Fransa
CMA CGM Kulesi 147 m boyunda gökdelen olan Euroméditerranée, Fransa’nın Marsilya merkezi iş bölgesi içindedir. Zaha Hadid tarafından tasarlanan bina, daha önce yedi bölgeye yayılmış 2.200 çalışanı barındıran büyük bir nakliye firması olan CMA CGM’nin genel merkezidir . Kasım 2004’te binayı tasarlamak için Zaha Hadid ile çalışmaya başlandı ve Eylül 2011’de tamamlanmıştır.
2010: MAXXI Ulusal XXI. Yüzyıl Sanatları Müzesi, Roma, İtalya (2010 Stirling Ödülü)
Açılımı 21. Yüzyıl Sanat Eserleri Müzesi olan MAXXI Müzesi, Zaha Hadid tarafından tasarlanmıştır. 2009 yılında yapımı tamamlanan müze, kültürel ve sanatsal zenginliği ile bilinen Roma’nın en önemli müzelerinden biri haline gelmiştir. MAXXI, Roma’daki ilk ulusal modern sanatlar müzesidir.
Zaha Hadid, müzeyi tasarlarken yapının bir ‘sanat kampüsü’ olmasını hedeflemiştir. Hareketli ve interaktif bir iç mekan tasarımı ile, yapının içindeki yolların ve insanların kullandığı geçiş alanlarının çakışması amaçlanmıştır. Esneklik olgusu temel alınarak plan düzeni oluşturulmuştur. Üretilen sergi alanlarının devamlılığı, bu mekanların geçici ve hareketli sergiler için kullanılabilmesini sağlamıştır. Sergi alanlarında devamlılığı etkileyecek duvarların veya herhangi bir engelin olmasından kaçınılmıştır.
Yapının girişinde bulunan avlu, müze binasının temel elemanlarını bulundurmaktadır. Eğimli beton duvarlar ve katları bağlayan siyah asma merdivenler yapının ana mimari kimliğini oluşturmaktadır. Avlu ve müzedeki bazı sergi alanları, güneş ışığı ile doğal olarak aydınlanmaktadır. Zaha Hadid, farklı perspektif noktaları ve parçalara ayrılmış geometrik bir düzen ile mekanlar arası akışı sağlamaya çalışmıştır. Bu önerilen sistem, hayatın kendisinde de olduğu gibi düzenli değil, kaotik bir yapıdadır.
Zaha Hadid’in sunduğu kaotik sistem ve yeniden inşa edilmiş akış modeli, Roma’nın klasik, tarihi ve statik yapısı ile çelişmektedir. Ancak mimar, tasarımında klasik dokunuşlara yer vererek bu zıt ilişki arasında bir köprü kurmaya çalışmıştır.
Eğimli, pürüzsüz duvarlar ve yapının genel dokusu klasik simetrik cephe tasarımı ile örtüşmektedir. Aynı zamanda, bulunduğu arazinin çevresindeki binaların durumuna göre yapının şekli belirlenmiştir. Yapının çevresindeki yapıların akslarına göre şekillenen geometrisi, müze binasının şehrin dokusu ile uyumlu olmasını sağlamıştır.
MAXXI Müzesi’nin doğal yollardan, güneş ışığı ile aydınlatılmasına önem verilmiştir. Yapının çatı kısmını taşıyan kalın beton kirişlerin arasına yerleştirilen açıklıklar cam ile kaplanmıştır. Bu taşıyıcı kirişler aynı zamanda sanat eserlerinin asılması için de kullanılmıştır. Kirişler, merdivenler ve yerde kullanılan ışıklandırma sistemi, müzeye giren ziyaretçiler için bir seyir rotası oluşturmaktadır.
2010: Guangzhou Opera Binası, Guangzhou, Çin Halk Cumhuriyeti
2012: Haydar Aliyev Kültür Merkezi, Bakü, Azerbaycan
Azerbaycan’ın en önemli yapılarından biri olarak gösterilen Haydar Aliyev Kültür Merkezi, 2007’de düzenlenen bir yarışmanın sonucunda Zaha Hadid tarafından tasarlandı. Azerbaycan Cumhuriyeti tarafından yaptırılan bu eser, modern, sıradışı ve futuristik mimarisi ile Azeri toplumunun geleceğe yönelik yaklaşımının da bir sembolü olarak görülmektedir.
Kültür merkezi, adını 1969-2003 yılları arasında Azerbaycan’a liderlik yapmış olan Haydar Aliyev’den almıştır ve açılışı dönemin Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in katılımıyla gerçekleşmiştir.
Azerbaycan ve Azeri toplumu için öneminin yanı sıra, Haydar Aliyev Kültür Merkezi dünya mimarisi adına da çok büyük önem teşkil eder. Zaha Hadid, dekonstrüktivizm akımının en önemli temsilcilerinden biri olarak, bu eserinde de akışkan ve post modern bir tasarım ortaya çıkarmıştır. Binanın yüzeyleriyle oynanarak dik açılı kenarlar akışkan ve organik bir şekilde çözülmüştür.
Çelik uzay kafes iskelet sisteminin betonarme taşıyıcılar ile entegre edilmesi sonucunda Kültür Merkezi’nin ayakta durması sağlanmıştır. Kültür Merkezi’nin oditoryumunda uzun açıklıkları geçmek için, perde elemanlar ve tüm yapıyı saran kabuğa taşıyıcı özellikler verilmiştir.
Binanın dış cephesinde görülen akışkan ve sürekli mimari, binanin iç tasarımında da kendisini göstermektedir. Tasarlanan gösteri merkezinde müziğin ritminden ilham alınarak tasarlanmış balkonlar yapının iç mimarisini de ilgi çekici kılmaktır.
